Làm cha mẹ ở một đất nước mới chưa bao giờ là dễ dàng. Đặc biệt với nhiều gia đình Việt tại New Zealand, việc nuôi dạy con không chỉ là chuyện ăn uống, học hành hay tương lai nghề nghiệp. Đó còn là hành trình đồng hành với một đứa trẻ đang lớn lên giữa hai nền văn hoá, hai hệ giá trị, hai cách giao tiếp và đôi khi là hai thế giới cảm xúc rất khác nhau.
Có những lúc cha mẹ bắt đầu nhận ra con mình “không còn ngoan như xưa”.
Con ít nói hơn.
Con dễ cáu gắt hơn.
Con đóng cửa phòng nhiều hơn.
Con không còn hào hứng đi học.
Con lo lắng, mất ngủ, mất động lực.
Con nói “ba mẹ không hiểu con đâu”.
Lúc đó, khi cha mẹ càng lo lắng, càng cố gắng nói chuyện với con, thì con lại càng né mình xa hơn. Có phụ huynh cũng bắt đầu lờ mờ nhận ra mình cần đưa con đến “chuyên gia” để được hỗ trợ nhưng họ vẫn rất ngần ngại. Bởi vì việc thật sự tìm đến một dịch vụ tâm lý bị rất nhiều trở ngại, từ bên trong.
Trở ngại thứ nhất: Sợ con bị gắn nhãn là “có vấn đề”
Trong văn hoá Việt Nam, những cụm từ như “đi tư vấn tâm lý”, “gặp therapist”, hay “mental health” đôi khi vẫn dễ bị hiểu nhầm là chỉ dành cho những trường hợp rất nặng. Nhiều cha mẹ lo rằng nếu đưa con đi gặp người làm trị liệu tâm lý, điều đó có nghĩa là con mình “bị bệnh”, “không bình thường”, hoặc gia đình mình đã thất bại trong việc dạy con. Nhưng thực tế, tư vấn tâm lý (psychotherapy) không chỉ dành cho những khủng hoảng nghiêm trọng. Với trẻ em và thanh thiếu niên dưới 25 tuổi, đây có thể là một không gian an toàn để các em hiểu hơn về cảm xúc, học cách diễn đạt những điều khó nói và được đồng hành khi đang gặp khó khăn trong quá trình lớn lên.
Trở ngại thứ hai: Sợ người ngoài không hiểu văn hoá gia đình Việt
Đây là một lo lắng hết sức hợp lý. Bởi vì ngay cả nói bằng tiếng Việt, chúng ta còn gặp khó khăn khi giãi bày câu chuyện chứ nói chi phải nói bằng tiếng Anh. Chưa kể nếu gặp therapist là người từ nền văn hóa khác, anh chị phụ huynh có khi sẽ thắc mắc liệu họ có hiểu văn hóa Việt Nam của mình không?
Gia đình Việt thường có nhiều kỳ vọng liên quan đến học hành, sự ngoan ngoãn, trách nhiệm với gia đình, cách nói chuyện với người lớn và sự hy sinh của cha mẹ dành cho con. Trong khi đó, trẻ em và thanh niên lớn lên ở New Zealand lại tiếp xúc nhiều hơn với những giá trị như độc lập, tự do cá nhân, ranh giới rõ ràng, thể hiện cảm xúc thẳng thắn.
Sự khác biệt này đôi khi tạo ra khoảng cách rất lớn giữa cha mẹ và con trẻ.
Cha mẹ nghĩ mình đang lo cho con. Con lại cảm thấy mình không được lắng nghe.
Cha mẹ nghĩ con vô lễ. Con lại cảm thấy mình không có tiếng nói.
Cha mẹ nghĩ con không cố gắng. Con lại đang kiệt sức, lo âu hoặc mất phương hướng.
Vì vậy, nhiều phụ huynh cần một người có thể hiểu được cả hai phía: nỗi lo của cha mẹ Việt nhưng cũng có thể hiểu cả văn hóa Tây phương mà con đang hội nhập. Có lẽ là phụ huynh có con đang sống ở nước ngoài đều có mong muốn con mình “hòa nhập nhưng không hòa tan”
Trở ngại thứ ba: Không biết bắt đầu từ đâu
Ngay cả khi cha mẹ đã nghĩ đến việc tìm hỗ trợ, câu hỏi tiếp theo thường là:
“Mình nên gặp ai?”
“GP hay counsellor?”
“Chuyên gia tư vấn học đường (School counsellor) hay chuyên gia tư vấn tâm lý (private therapist)?”
“Con mình nói tiếng Anh tốt hơn, nhưng mình lại muốn hiểu chuyện gì đang xảy ra với con.”
“Nếu mình không tự tin giao tiếp bằng tiếng Anh thì sao?”
Ở một hệ thống y tế và giáo dục xa lạ, chỉ riêng việc tìm đúng nơi để hỏi cũng đã đủ khiến nhiều gia đình chần chừ.
Trở ngại thứ tư: Nghĩ rằng “chờ thêm chút nữa chắc sẽ ổn”
Rất nhiều cha mẹ có xu hướng chờ đợi.
Chờ con qua tuổi dậy thì.
Chờ con hết áp lực thi cử.
Chờ con tự nói ra.
Chờ tình hình bớt căng.
Đôi khi, mọi chuyện có thể tự ổn. Nhưng cũng có những trường hợp việc chờ quá lâu khiến trẻ càng thu mình, càng khó nói ra hoặc gia đình càng khó kết nối lại.
Tìm hỗ trợ sớm không có nghĩa là vấn đề đã quá nghiêm trọng. Đôi khi, đó chỉ là cách để gia đình có thêm một người đồng hành trước khi mọi chuyện trở nên nặng nề hơn.
Psychotherapy có thể giúp gì cho trẻ em và thanh niên?
Psychotherapy, có thể hiểu nôm na là tư vấn tâm lý chuyên sâu. Đây không phải là dịch vụ” chỉnh sửa” một đứa trẻ. Đây là một quá trình giúp trẻ em và thanh thiếu niên hiểu hơn về những điều đang diễn ra bên trong mình.
Với trẻ nhỏ, các em không phải lúc nào cũng có đủ ngôn ngữ để nói: “Con đang lo”, “con thấy cô đơn”, “con sợ bị bỏ rơi”, “con thấy mình không đủ tốt”, hoặc “con không biết làm sao để nói với ba mẹ”.
Thay vào đó, cảm xúc có thể xuất hiện qua hành vi: cáu gắt, khóc lóc, bám cha mẹ, chống đối, thu mình, đau bụng/đau đầu không rõ nguyên nhân, khó ngủ, hoặc không muốn đến trường.
Với thanh thiếu niên và người trẻ, khó khăn có thể nằm ở áp lực học tập, quan hệ bạn bè, hình ảnh cơ thể, bản sắc cá nhân, mối quan hệ yêu đương, sự cô đơn, lo âu, trầm buồn, xung đột với cha mẹ, hoặc cảm giác không biết mình là ai giữa hai nền văn hoá.
Một quá trình psychotherapy phù hợp có thể giúp trẻ và thanh niên như sau:
Hiểu và gọi tên cảm xúc của mình rõ hơn.
Có một không gian an toàn để nói những điều khó nói.
Học cách điều chỉnh cảm xúc thay vì chỉ bùng nổ hoặc im lặng.
Hiểu vì sao mình phản ứng như vậy trong các mối quan hệ.
Xây dựng lòng tự trọng và cảm giác an toàn bên trong.
Tìm cách kết nối lại với cha mẹ/người chăm sóc khi phù hợp.
Nhận được hỗ trợ sớm trước khi vấn đề trở nên nghiêm trọng hơn.
Đối với cha mẹ, trị liệu tâm lý cho con không có nghĩa là cha mẹ bị đứng ngoài. Trong nhiều trường hợp, cha mẹ hoặc người chăm sóc chính có thể được tham gia vào quá trình hỗ trợ khi phù hợp, để cả gia đình hiểu nhau hơn và tìm cách đồng hành tốt hơn.
Đưa con đi gặp therapist không có nghĩa là con “bị bệnh”
Đây là điều rất quan trọng đối với nhiều gia đình Việt.
Việc một đứa trẻ hoặc thanh niên gặp psychotherapist không có nghĩa là con bị bệnh tâm lý nặng, cũng không có nghĩa là cha mẹ đã làm sai điều gì. Đôi khi, đó chỉ là một cách để gia đình có thêm sự hỗ trợ chuyên môn trong một giai đoạn khó hiểu, khó nói hoặc khó kết nối.
Giống như khi con gặp khó khăn trong học tập, cha mẹ có thể tìm gia sư. Khi con gặp vấn đề về răng, cha mẹ đưa con đi nha sĩ. Khi con có những khó khăn kéo dài về cảm xúc, hành vi hoặc mối quan hệ, việc tìm đến một người được đào tạo về tâm lý và trị liệu cũng là một lựa chọn rất bình thường.
Điều quan trọng không phải là “con có vấn đề gì nặng không?”, mà là:
Con đang cần gì?
Cha mẹ đang bối rối ở đâu?
Gia đình có thể được hỗ trợ như thế nào để không phải tự xoay xở một mình?
Vy có thể hỗ trợ gì cho các gia đình Việt?
Vy hiện đang theo học chương trình Master of Psychotherapy tại AUT, với định hướng chuyên sâu về Child and Adolescent Psychotherapy, trị liệu tâm lý cho trẻ em và thanh thiếu niên.
Vy hiểu rằng với nhiều gia đình Việt, bước đầu tiên để tiếp cận một dịch vụ tâm lý tại New Zealand có thể không dễ dàng. Không chỉ vì vấn đề chuyên môn, mà còn vì ngôn ngữ, văn hoá, sự ngại ngùng, và cảm giác không biết phải diễn đạt vấn đề của con như thế nào với chuyên gia.
Vì vậy, nếu cha mẹ đang cảm thấy bối rối, Vy có thể hỗ trợ ở vai trò kết nối và định hướng ban đầu, ví dụ như:
Giúp cha mẹ hiểu psychotherapy là gì.
Giúp cha mẹ chuẩn bị cách mô tả những khó khăn của con.
Hỗ trợ về mặt ngôn ngữ tiếng Anh nếu cha mẹ thấy ngại khi liên hệ với dịch vụ.
Giúp cha mẹ hiểu các bước cơ bản khi tiếp cận một clinic hoặc dịch vụ hỗ trợ tâm lý.
Đồng hành về mặt thông tin để cha mẹ cảm thấy bớt đơn độc trong bước đầu tìm hỗ trợ.
Trong quá trình học thì Vy biết đến một dịch vụ mà nhiều gia đình có thể chưa biết đến là AUT Integrated Health tại Auckland.
AUT Integrated Health là một nơi cung cấp nhiều dịch vụ sức khoẻ cho cộng đồng. Dịch vụ psychotherapy tại đây được thực hiện bởi các sinh viên thạc sĩ giai đoạn nâng cao của chương trình Master of Psychotherapy, dưới sự giám sát hằng tuần của giảng viên từ Department of Psychotherapy.
Theo thông tin công khai từ AUT Integrated Health, dịch vụ Child and Adolescent Psychotherapy có thể bao gồm assessment, treatment planning, và psychotherapy ngắn hạn hoặc dài hạn cho trẻ em và thanh thiếu niên dưới 18 tuổi. Khi phù hợp, cha mẹ hoặc người chăm sóc chính có thể được tham gia vào quá trình hỗ trợ con.
Mức phí psychotherapy hiện được AUT Integrated Health niêm yết là $50/session. Đây là một mức phí tương đối dễ tiếp cận so với nhiều dịch vụ private khác tại Auckland. Tuy nhiên, vì đây là dịch vụ có nhu cầu cao, trang dịch vụ của AUT hiện ghi rằng đang fully booked nhưng nếu anh chị em cần thì nhắn tin cho Vy, Vy sẽ hỏi trực tiếp cô phụ trách việc nhận đăng ký. Mọi người có thể tự liên hệ, không cần thông qua GP (bác sĩ gia đình)
Một bước nhỏ có thể tạo ra thay đổi lớn
Nếu bạn là cha mẹ Việt tại New Zealand và đang cảm thấy bối rối với con mình, bạn không cần phải đợi đến khi mọi chuyện trở nên rất nghiêm trọng mới tìm kiếm sự hỗ trợ.
Đôi khi, một cuộc trao đổi ban đầu cũng đã giúp cha mẹ nhìn rõ hơn điều gì đang xảy ra.
Đôi khi, một không gian an toàn có thể giúp con nói ra điều con đã giữ trong lòng rất lâu.
Đôi khi, sự hỗ trợ sớm giúp gia đình tránh được nhiều tổn thương không cần thiết.
Tìm đến psychotherapy không có nghĩa là con bạn yếu đuối,
Không có nghĩa là cha mẹ thất bại.
Không có nghĩa là gia đình có vấn đề đáng xấu hổ.
Theo Vy, đó chỉ đơn giản là “tôi biết tôi cần gì và tôi không muốn để con tôi phải tự xoay sở một mình”.
Thân mến,
𝑴𝒊̀𝒏𝒉 𝒍𝒂̀ 𝑽𝒚 (𝑽𝒂𝒍𝒚𝒓𝒊𝒂) – Family Coach
Đồng hành cùng mẹ khi con bước vào tuổi dậy thì
Background:
Diploma in Psychotherapy – Chương trình đào tạo nền tảng về Tâm lý trị liệu
Hiện đang theo học Master of Psychotherapy tại AUT, định hướng Child & Adolescent Psychotherapy